Archiwa kategorii: Konferencja HEVELIUS 2011

Materiały zarejestrowane podczas międzynarodowej konferencji naukowej Hevelius 2011 z okazji czterechsetlecia urodzin Jana Heweliusza w dniach 15-18 września 2011 zorganizowaną przez Polską Akademię Nauk Bibliotekę Gdańską oraz Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN w Warszawie.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 4 – Kathrin Müller

Heweliusz 2011 logoTemat: Kreśląc linie: sztuka i nauka w Selenografii Jana Heweliusza (1647). 

W swej pierwszej książce Selenographia, sive, Lunae descriptio, wydanej w 1647 roku i uważanej za pierwszy kompletny atlas Księżyca, Jan Heweliusz przywiązuje wielką wagę do swoich umiejętności budowniczego instrumentów, rysownika i rytownika, gdyż umożliwiły mu one kontrolowanie odkryć i gwarantowały jak najdokładniejsze odwzorowanie obrazów widzianych za pomocą teleskopu na kartach dzieła. Natomiast brak przedstawienia w Sidereus nuncius (1610) Galileusza Księżyca w pełni kładzie na karb słabej jakości teleskopów Włocha, jego braku cierpliwości i, przede wszystkim, braku umiejętności rysowniczych. Co więcej, Heweliusz wyjaśnia czytelnikowi, aby nie traktował rycin w książce jako bezpośrednich, nieprzetworzonych przedstawień. Stara się raczej dowieść, że obserwacja teleskopowa posługuje się różnymi rodzajami obrazów zgodnie z potrzebami i możliwościami książki drukowanej. W wystąpieniu tym zostanie prześledzone staranne wykorzystanie przez Heweliusza linii w procesie tworzenia rycin i przeanalizowana jego świadomość faktu, że można ją wykorzystywać na różne sposoby – poprzez ukazanie jego pragnień i umiejętności rysownika oraz rytownika na tle amatorskiego kształcenia w sztukach pięknych w XVII wieku.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 32:00

 Kathrin Müller (Frankfurt University):

Drawing Lines: Art and Science in Johannes Hevelius’s Selenographia (1647)

In his first book, Selenographia: sive, Lunae descriptio, published in 1647 and classified as the first full atlas of the Moon, Johannes Hevelius sets great store by his abilities as an instrument-maker, draughtsman and engraver since they enable him to retain control over his findings and guarantee a particularly accurate agreement between the images as seen through the telescope and their representations on the page. By contrast, he attributes the want of a proper delineation of the full Moon in Galileo’s Sidereus nuncius (1610) to the inadequacy of Galileo’s telescopes, his lack of patience and, above all, his incompetence to draw. Moreover, Hevelius prompts his readers not to misapprehend the visual material on the pages of his book as direct, unaltered representations. Rather, he demonstrates that telescopic observation utilized various kinds of images according to requirements and virtues of the printed book.
This paper traces Hevelius’s careful employment of the line and his awareness of its different representational qualities by placing his ambitions and skills as a draughtsman and engraver within the context of the education of amateurs in the pictorial arts in the seventeenth century.

także na:

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 4 – Jennifer Downes

Heweliusz 2011 logoTemat: Księżyc w druku: ryciny i mapy w dziele Selenographia (1647) Jana Heweliusza. 

Wyniki teleskopowych obserwacji Księżyca, opublikowane w 1647 roku przez Jana Heweliusza w jego dziele Selenographia, ukazały „ziemską” naturę Księżyca, z jego górami, dolinami i innymi tworami powierzchni, opisanymi przez Galileusza w książce Sidereus nuncius (1610). Heweliusz podjął się nie tylko przygotowania szczegółowych obrazów Księżyca, lecz także stworzenia księżycowej geografii: oprócz realistycznych przedstawień Księżyca powstały całościowe jego mapy oraz księżycowa nomenklatura. Za pomocą swoich precyzyjnych teleskopowych pomiarów Heweliusz wyznaczył położenia cech księżycowej powierzchni, a następnie stworzył zestaw drukowanych rycin, mając nadzieję, że staną się one standardem dla astronomów w ich przyszłych badaniach. Według Mary Winkler i Alberta Van Heldena Selenografii Heweliusza zawdzięczamy ukształtowanie się precyzyjnego, realistycznego wizualnego języka astronomii – przy tym ów wkład gdańszczanina szybko uznano za tak oczywisty, że przestał właściwie być zauważany przez historyków nauki.
Jednakże miejsce Selenografii wśród istniejących w okresie wczesnonowożytnym gatunków przedstawień kosmograficznych – z jednej strony, chorograficznych obrazów, ukazujących wygląd wybranych miejsc; z drugiej strony, map „geograficznych”, obejmujących cały świat, z systemem współrzędnych szerokości i długości geograficznej do określania położenia -nie było jednoznaczne. Inaczej bowiem traktowano teleskop jako instrument pomiarowy w tradycyjnej praktyce matematycznej – zgodnie z którą obrazy niekoniecznie muszą odzwierciedlać rzeczywisty wygląd rzeczy – inaczej zaś w roli instrumentu służącego do przygotowania naturalistycznego przedstawienia obiektu. W wystąpieniu tym przedyskutowane zostanie, w jaki sposób Heweliuszowe „ziemiopodobne” obrazy Księżyca miały się do typów przedstawień stosowanych we wczesnonowożytnej kartografii oraz z jakim odbiorem się spotkały i jaki wywarły wpływ.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 28:47

 Jennifer Downes (University of Aberdeen, Scotland, UK):

Printing the Moon: Images and Maps in Johannes Hevelius’s Selenographia (1647)

Johannes Hevelius’s series of telescopic observations of the Moon published in Selenographia in 1647 revealed in more detail the ‘earth-like’ Moon, with mountains, valleys and other features similar to terrestrial ones, which Galileo Galilei had described in Sidereus nuncius (1610). As well as creating detailed visual images of the Moon, Hevelius undertook a full-scale project of lunar geography: not just establishing a realistic image of the Moon, but comprehensively mapping and naming its features. Hevelius’s telescopes were instruments of precision measurement, used to plot the relative positions of lunar features and to create what Hevelius hoped would be a standardised set of printed images that astronomers could use to record future observations. Mary Winkler and Albert Van Helden have argued that Hevelius’s observations in Selenographia established criteria for accurate, realistic visual representation in astronomy; an achievement that was quickly taken for granted, and has thus remained largely invisible to historians of science.
However, Selenographia fitted ambiguously into the existing genres of cosmographical images in the early modern period: on the one hand, chorographical images, drawings of the appearance of specific places; and on the other hand, ‘geographical’ maps on the world-scale, where co-ordinates of latitude and longitude identified individual locations. There was a tension between the use of the telescope as an instrument of naturalistic description, and as an instrument of measurement in the tradition of practical mathematics – a tradition in which visual images did not necessarily represent the real appearance of things. This paper will discuss how Hevelius’s images of an earth-like Moon related to the types of images used in early modem terrestrial map-making, what the implications of these existing genres were for Hevelius’s astronomical projects, and how the images were received and re-used by contemporary audiences.

także na:

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 4 – Patricia Radelet-de Grave

Heweliusz 2011 logoTemat: Heweliusz, Kepler i komety. 

Wykorzystanie na początku XVII wieku teleskopu w badaniach astronomicznych doprowadziło do odkrycia wielu nieregularności w świecie usytuowanym ponad Księżycem. Powierzchnię Księżyca pokrywały liczne góry i szczeliny, na Słońcu widoczne były plamy, a pośród gwiazd rozbłysła stella nova. Tego rodzaju obserwacje, jak również dyskusje prowadzone przez Orazzia Grassiego oraz Maria Guiducciego z udziałem Galileusza, Scipiona Chiaramontiego i Keplera na temat miejsca i trajektorii komet odegrały decydującą rolę w procesie odrzucania poglądów perypatetyckich. Kometarne koncepcje Keplera zgłębił Jan Heweliusz, a ustosunkował się do nich w swym dziele Comelographia (1668). Na frontyspisie traktatu wykonanym przez Andreasa Stecka i L. Visschera Heweliusz podkreśla wagę tych wcześniejszych dysput oraz przedstawia różnicę między swoją teorią a koncepcjami Keplera. W dyskusji przy stole biorą udział trzy osoby: obrońca poglądów perypatetyckich, Kepler i Heweliusz, prezentując własne zdanie. Komentarz dotyczący frontyspisu mówi nam bardzo dużo o kometarnych koncepcjach Heweliusza i pokazuje, jak istotny krok stanowiły ku teorii Newtona.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 27:53

 Patricia Radelet-de Grave (Université catholique de Louvain):

Hevelius, Kepler and comets

At the beginning of XVII-th century, the use of telescopes contributed to the discovery of many irregularities in the celestial world situated above the Moon. The surface of the Moon itself was full of hills and gaps, there were spots on the Sun and a stella nova appeared among the fixed stars. Those observations as well as discussions, between Orazzio Grassi and Mario Guiducci with help of Galileo, Scipione Chiaramonti and Kepler, about position and trajectories of comets played a crucial role in the rejection of peripatetical ideas. Kepler’s ideas developed on that occasion were studied and discussed by Johannes Hevelius in his Cometographia that appeared 50 years later. In its frontispiece by Andreas Steck and L. Visscher, Hevelius underlines the importance of those previous discussions as well as the difference between his theory and Kepler’s one. Three persons are discussing around a table, a defender of peripatetical ideas, Kepler and Hevelius, each of them presenting his ideas on comets. Comments on this frontispiece will learn us much about Hevelius’s ideas on comets and on the considerable steps it marks in Newton’s direction.

także na:

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 5 – Derek Jensen

Heweliusz 2011 logoTemat: Życie i dzieło Heweliusza jako źródła inspiracji w literaturze, filozofii i sztukach pięknych. 

W XVII wieku uprawiający naukę o gwiazdach wysoko cenili Heweliusza i jego dzieła. Uczniowie zwracali się do Heweliusza o wskazówki i wyniki obserwacji jeszcze długo po rozstaniu się z nim. Poszukujący dokładności i jakości w dziełach astronomicznych (zarówno książkach, jak i globusach), zgłębiali to, co Heweliusz stworzył. Ale jego życie i dzieło podziwiali także ci, którzy nie zajmowali się nauką o gwiazdach. Poeci (tacy jak Andreas Gryphius i jego syn Christian Gryphius), pastorzy i ministrowie (Andreas Barth i Cotton Mather), myśliciele ¡filozofowie (Abraham von Franckenberg i Thomas Traheme) oraz podróżnicy (Peter Mundy) wykorzystywali znajomość życia i prac Heweliusza do stworzenia własnych tekstów oraz dzieł sztuki i do podniesienia ich rangi. W wystąpieniu tym przedstawione zostanie, w jaki sposób myśliciele spoza tradycyjnie rozumianego obszaru badaczy gwiazd inspirowali się życiem Heweliusza oraz jego pracami i co na tej podstawie możemy powiedzieć o reputacji gdańszczanina i jego pozycji w środowisku intelektualnym XVII stulecia.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 33:18

 Derek Jensen (Brigham Young University, Idaho, USA):

The Life and Works of Hevelius as Sources of Inspiration in Literature, Philosophy and the Arts

In the seventeenth century, Hevelius and his works were held in high esteem by practitioners of the science of the stars. Apprentices continued to look to him for guidance and observations long after their time with him. Those who sought accuracy and quality in astronomical works (whether books or globes) sought what Hevelius created. But his life and works were admired as well by those who did not practice the science of the stars. Poets (such as Andreas Gryphius and his son Christian Gryphius), pastors and ministers (like Andreas Barth and Cotton Mather), philosophical thinkers (including Abraham von Franckenberg and Thomas Traherne) and travelers (like Peter Mundy) used their knowledge about Hevelius’s life and works to enhance and create their own writings and art. This presentation will explore how these thinkers outside the traditional practice of the science of the stars used Hevelius’s life and works and how such uses add to our knowledge about Hevelius’s reputation and standing in the intellectual world of the seventeenth century.

także na:

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 5 – Huib Zuidervaart

Heweliusz 2011 logoTemat: Jacob Ouseel (Oiselius, 1631-1686) – holenderski wszechstronny uczony, kolekcjoner książek i entuzjasta astronomii. 

Polihistor Jacobus Oiselius (w j. holenderskim: Ouseel) jest raczej nieznanym holenderskim korespondentem Heweliusza. Urodzony w Gdańsku w rodzinie holenderskiej, kształcił się w tradycji filologicznej na uniwersytecie w Lejdzie. Po przepracowaniu kilku lat jako prawnik został w 1667 roku profesorem prawa na uniwersytecie w Groningen; w latach 1680-1681 pełnił tam funkcję rektora. Ouseel pozostawił olbrzymią prywatną bibliotekę, zawierającą blisko 12 tysięcy tomów. Był jednak również posiadaczem 43 instrumentów, głównie astronomicznych: teleskopów, mikroskopów i innych przyrządów optycznych, łącznie z aparatem do szlifowania i polerowania soczewek do teleskopów. Kolekcja teleskopów Ouseela jest największą z zajestrowanych w holenderskich aukcyjnych katalogach sprzedaży, licząc od XVII wieku.
Co sprawiło, że tak imponujący zbiór przyrządów optycznych został zgromadzony przez niemal nieznanego profesora prawa na jednym z mniej znanych uniwersytetów na peryferiach Republiki Holenderskiej? Dlaczego ten samotnie żyjący prawnik przejawiał tak głębokie zainteresowanie teleskopami? Wystąpienie to przyniesie odpowiedzi na te pytania, przedstawiając życie oraz zainteresowania naukowe Ouseela i prezentując go jako przedstawiciela liczniejszej grupy obywateli siedemnastowiecznej Holandii, w której wciąż „stary” humanistyczno-filologiczny świat wiedzy silnie splatał się z rozwijającą się nową filozofią nauk przyrodniczych.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 29:03

 Huib Zuidervaart (Huygens ING – Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences):

Jacob Ouseel (Oiselius, 1631-1686): A Versatile Scholar, Book Collector and Astronomical Enthusiast in the Netherlands

The polyhistor Jacobus Oiselius (or in Dutch ‘Ouseel’) is a rather unknown Dutch correspondent of Hevelius. Bom in Dantzig from Dutch parents, he was educated in the philological tradition of Leiden University. Having served a few years as a lawyer, he became a Professor of Law at Groningen University in 1667, serving in the years 1680-1681 as its Rector Magnificus. At the time of his death in 1686 Ouseel left an enormous private library of almost 12,000 volumes. But he also possessed 43 – mostly astronomical -telescopes, microscopes, and other optical equipment, including tools necessary for the grinding and polishing of telescope lenses. Ouseel’s collection of telescopes was the largest recorded in any Dutch auction sale catalogue dating from the seventeenth century.
What had led to the circumstance that such an impressive collection of optical equipment had been collected by an almost unknown Professor of Law in one of the lesser known universities on the outskirts of the Dutch Republic? Why did this solitary living lawyer evidently have such a profound interest in telescopy? In our presentation we will give the answers, by investigating the life and scholarly interests of Ouseel, and present him as indicative of a much broader movement in seventeenth century Dutch society, in which there was still a close intertwinement between the ‘old’ humanist, a philological word of learning, and the emerging new philosophy of the natural sciences.

także na:

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 5 – Jānis Kaminskis, Jānis Klētnieks

Heweliusz 2011 logoTemat: Działalność Georgiusa Krügera, sekretarza Heweliusza, w Kurlandii. 

Georgius Krüger (1642-1707), asystent i sekretarz Jana Heweliusza, wywarł wielki wpływ na produkcję kalendarzy w Inflantach. Krügera oskarżano o wywołanie w 1679 roku pożaru, w którym spłonęło obserwatorium Heweliusza wraz z jego drukarnią. Krüger opuścił więc Gdańsk i przybył do Księstwa Kurlandii w Inflantach. Został rektorem szkoły kościelnej w Libau (Liepaja), a później astronomem księcia Kurlandii, uzyskując przywilej wydawania kalendarza. Publikowane przez niego w języku niemieckim kalendarze początkowo były drukowane w Gdańsku, a następnie w Mitau (Jelgava). Krüger wydawał je aż do śmierci. Tradycję tę kontynuował jego syn Georg Wilhelm Krüger (1687-1758), który zestawił także pierwszy kalendarz wydany w języku łotewskim: Gospodarska albo łotewska księga czasu na rok 1758. Prace Georgiusa Krügera o komecie obserwowanej w 1682 roku i artykuł w poświęconym astrologii meteorologicznej „Vortrab Teutsch und Curländische gewitter-Historie” na temat wpływu ciał niebieskich na pogodę wywarły niewielki wpływ na rozwój wiedzy astronomicznej.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 29:51

 Jānis Kaminskis, Jānis Klētnieks (Riga Technical University):

Activities of Georgius Krüger, the Secretary of Astronomer Johannes Hevelius, in Curlandia

Georgius Krüger (1642-1707), the assistant and secretary to the astronomer Johannes Hevelius, had a great impact on the consolidation of calendar traditions in Livonia. Krüger was blamed for causing the devastating fire in which Hevelius’s observatory and typography were destroyed (1679). Thereafter he left Gdansk and went to the Duchy of Courland in Livonia. Krüger was rector of the church school in Libau (Liepäja), then astronomer to the Duke of Courland, and he gained the privilege of publishing calendars. Krüger’s calendars of Courland were compiled in German and printed at first in Gdansk, then in Mitau (Jelgava) typography. Krüger published them until his death, after which the work was continued on a regular basis by his son Georg Wilhelm Krüger (1687-1758), who also compiled the first calendar printed in Latvian – The Farmers’ or Latvian Time Book for 1758. Krüger’s works on the comet observed in 1682 and his paper on astrological meteorology, “Vortrab Teutsch und Curländische gewitter-Historie”, on the impact of celestial bodies on meteorological weather conditions have left little impact on the development of astronomical knowledge.

także na:

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 6 – Rienk Vermij

Heweliusz 2011 logoTemat: Heweliusz o naturze wszechświata. 

Heweliusz rzadko pozwalał sobie na rozważania teoretyczne czy spekulacje. Odrzucił niektóre z głównych tez arystotelesowskiego poglądu na świat, ale jego reakcja na zagadnienia naukowe swoich czasów polegała przede wszystkim na skonstruowaniu programu obserwacyjnego. Pojawia się więc pytanie o poglądy Heweliusza na naturę. Wskazówkę zawierają jego koncepcje dotyczące komet i gwiazd nowych. Pomysł, że obiekty te powstają z gwiezdnych wyziewów, przypomina teorie takich filozofów przyrody z pierwszej połowy XVII wieku, jak Fromond, Beeckman i Holwarda. Teorie te wywodziły się z tradycji meteorologii arystotelesowskiej i przez pewien czas wydawały się obiecującym obszarem do odnowy filozofii przyrody Arystotelesa.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 27:52

 Rienk Vermij (University of Oklahoma, USA):

Hevelius on the Nature of the Universe

Hevelius rarely indulged in theoretical or speculative considerations. He refuted some main points of the Aristotelian world view, but his reaction to the scientific problems of the time consisted foremost in establishing an observational program. This raises the question of what his underlying views of nature were. His ideas on comets and new stars offer a clue. His idea that these arose from siderial exhalations appears similar to theories of natural philosophers from the first half of the seventeenth century, like Fromond, Beeckman, or Holwarda. Such theories drew their inspiration ultimately from the tradition of Aristotelian meteorology, which for some time seemed like a promising venue for the renovation of Aristotelian natural philosophy.

także na:

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 6 – Pietro Daniel Omodeo

Heweliusz 2011 logoTemat: Abraham von Franckenberg i Jan Heweliusz: siedemnastowieczna astronomia w Gdańsku a Giordano Bruno i Galileusz. 

W wystąpieniu porównane zostaną dwa podejścia do astronomii, wynikające z kosmologicznych rozważań, zaprezentowanych w dziełach Oculus Sidereus (Gdańsk 1644) Franckenberga i Selenographia (Gdańsk 1647) Heweliusza. Śląski arystokrata Abraham von Franckenberg (1593-1652), znany przede wszystkim jako uczeń, biograf i wydawca pism mistyka Jacoba Böhme, przebywał w Gdańsku w latach 1642-1649, gdzie zaprzyjaźnił się z Janem Heweliuszem. W tym okresie Franckenberg opublikował swój traktat kosmologiczny Oculus Sidereus, zainspirowany lekturą De immenso et innumerabilis (Frankfurt nad Menem 1591) Giordana Bruna; fragmenty książki Bruna zostały dołączone jako dodatek. Za włoskim filozofem Franckenberg uznawał planetarny kopernikanizm, nieskończoność przestrzeni, kosmologiczną jednorodność, wielość światów i uniwersalny witalizm. Co więcej, wierzył, że natura jest omni-varia omnium mater (Oculus, k. C1r), przeniknięta boskim życiem (ibid., k. C2v). Podążając śladami Kopernika, Campanelli, Bruna i Patriziego, przyjmował istnienie fundamentalnej zgodności między kosmologią a teologią. Donosił także o obserwacjach nieba, wykonywanych wspólnie z Panem Janem Heweliuszem (ibid., k. C3 i E1r) w celu potwierdzenia swych poglądów. Trzy lata później Heweliusz wydał swoją słynną Selenografíę, która zawiera okolicznościowy poemat Franckenberga (Selenographia, k. ****2r). Stosunek Heweliusza do astronomii zawdzięcza więcej trzeźwemu podejściu Galileusza niż spekulatywnemu duchowi Bruna i innych filozofów epoki renesansu. Bezpośrednia wzmianka o Brunie pojawia się tylko w związku z problemem nieskończoności przestrzeni, którą to tezę Heweliusz jest skłonny odrzucić (Selenographia, s. 153). Niemniej kilka poglądów Heweliusza, sformułowanych w części kosmologicznej (rozdz. VII, s. 152-204), pozostaje w zgodzie z Brunem: kosmologiczna jednorodność (uznawana także przez Galileusza), płynność materii niebieskiej (Tycho Brahe) i życie pozaziemskie. Można przypuszczać, że Franckenberg i Heweliusz dyskutowali o kwestiach kosmologicznych i dotyczących natury, wywierając na siebie wpływ pomimo różnic w podejściu do astronomii. Potwierdzają to fragmenty poświęcone Heweliuszowi i jego dziełu w korespondencji Franckenberga.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 30:19

 Pietro Daniel Omodeo (Max Planck Institute for the History of Science, Berlin):

Abraham von Franckenberg and Johannes Hevelius: The Brunian and the Galileaian Spirit of Seventeenth Century Astronomy in Judgments of Hevelius’s Gdansk (Abraham von Franckenberg and Johannes Hevelius: The Brunian and the Galileaian Spirit of Seventeenth Century Astronomy in Gdansk)

This paper is a comparison of Franckenberg’s and Hevelius’s approaches to astronomy as they result from their cosmological considerations in Oculus Sidereus (Gdańsk, 1644) and Selenographia (Gdańsk, 1647). The Silesian aristocrat Abraham von Franckenberg (1593-1652), who is mainly known as a pupil, a biographer and an editor of the mystic Jacob Bohrne, sojourned in Gdańsk from 1642 to 1649, were he became a friend of Johannes Hevelius. In this period, he published a cosmological book, Oculus Sidereus (Gdańsk, 1644), explicitly inspired by Bruno’s De immenso et innumerabilis (Frankfurt am Main 1591), excerpts of which he inserted as an appendix. Franckenberg owed much to the Italian philosopher since he supported planetary Copemicanism, space infinity, cosmological homogeneity, the plurality of worlds, and universal vitalism. Moreover, he conceived of nature as the omni-varia omnium mater (Oculus, f. C1r) permeated by divine life (ibid., f. C2v). Following in the footsteps of Copernicus, Campanella, Bruno and Patrizi, he claimed the fundamental agreement between cosmology and theology. He also reported on celestial observations accomplished together with Dominus Johannes Hevelke (ibid., f. C3 and E1r), in order to corroborate his views. Three years later, Hevelius printed his renowned Selenographia, which includes a laudatory poem by Franckenberg (Selenographia, f. ****2r). Hevelius’s approach to astronomy owes much more to the sobriety of Galilei than to the speculative spirit of Bruno and other Renaissance philosophers. Bruno is explicitly mentioned only relative to space infinity, a philosophical thesis which Hevelius inclines to reject (Selenographia, p. 153). Nonetheless, several views of his, exposed in the cosmological section (chap. VII, pp. 152-204), are in agreement with Bruno: cosmological homogeneity (also by Galilei), heavenly fluidity (also by Brahe), universal vitalism, the soul of the celestial bodies, the anima mundi (with reference to Komensky), and extraterrestrial life. One may assume that, concerning cosmological and natural issues, Franckenberg and Hevelius exchanged ideas and influenced each other, in spite of their different attitudes toward astronomy. This hypotheses is confirmed by several passages on Hevelius and his work in Franckenberg’s correspondence.

także na:

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 6 – Maciej Jasiński

Heweliusz 2011 logoTemat: Mieszkańcy Księżyca w Selenografii Heweliusza. 

W XII rozdziale swojego dzieła Selenographia Heweliusz pisze o hipotetycznych mieszkańcach Księżyca – Selenitach. Nie był on jednak pierwszym, który rozważał kwestię zamieszkania satelity Ziemi. Wzmianki o mieszkańcach Księżyca pojawiają się już u autorów starożytnych, antyczny rodowód ma też określenie „Selenita” – pojawia się po raz pierwszy w Prawdziwej historii Lukiana z Samosat, ale przypuszczalnie ukuto je wcześniej.
Poza satyrycznym tekstem Lukiana, jak również innymi pismami, które traktowały o mieszkańcach Księżyca w sposób nienaukowy, mitologiczny czy quasi-mitologiczny, zachowały się także dzieła, poruszające kwestię Selenitów bardziej metodycznie i naukowo. Przykładem takiego podejścia jest traktat Plutarcha O obliczu widniejącym na tarczy księżyca. Śladami Plutarcha podążali uczeni wczesnonowożytni, piszący o Księżycu. Należał do nich Johannes Kepler, który opisał mieszkańców Księżyca w swoim Śnie, jak również Heweliusz. Zauważmy, że Selenici nie byli głównym tematem tych prac, ale zwykle podejmowano kwestię możliwości ich istnienia.
W niniejszym wystąpieniu zostanie podjęta próba porównania Selenitów z Selenografii Heweliusza i sposobu ich przedstawienia z opisami obecnymi w innych dziełach, zarówno starożytnych, jak i współczesnych gdańszczaninowi.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 23:38

 Maciej Jasiński (University of Warsaw):

The Inhabitants of the Moon in Hevelius’s Selenographia

In the twelfth chapter of his Selenographia Hevelius mentions the hypothetical inhabitants of the Moon – the Selenites. He was not the first to touch on the subject of the habitation of Earth’s satellite. References to the inhabitants of the Moon had already appeared in the writings of ancient authors. The name “Selenite” itself has been known since antiquity. In the preserved ancient literature it appears for the first time in A True Story by Lucian of Samosata, but was probably known earlier.
Apart from Lucian’s satirical works, as well as other preserved ancient writings that touch on the topic of inhabitation of the Moon in nonscientific, mythological or quasi-mythological ways, works have also been preserved that approach the subject of the Selenites in a more scientific and methodical way. An example of this approach is Plutarch’s treaty On the Face in the Moon. Plutarch’s method of introducing the Selenites was followed by early modern scholars who wrote about the Moon, including Hevelius and his Selenographia. Other works that refer to the inhabitants of the Moon include, for example, The Dream by Kepler. The Selenites are not the main subject of these works, but the possibility of their existence was at least mentioned by the scholars.
In this paper, the author undertakes to try to compare the Selenites in Hevelius’s Selenographia and their place in this work with descriptions of the inhabitants of the Moon in other writings. The comparison includes both ancient works and Hevelius’s contemporaries. The author tries to indicate similarities and differences between references to the Selenites in the twelfth chapter of Selenographia and descriptions in other works from different periods.

także na:

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 7 – Chantal Grell, Igor Kraszewski

Heweliusz 2011 logoTemat: Między polityką a nauką: Pierre Des Noyers – korespondent Jana Heweliusza na polskim dworze królewskim. 

Badania i publikacje wczesnych współczesnych naukowców były możliwe zwłaszcza dzięki szerokiej współpracy europejskich monarchów i ich dworów. Te działania, często wyrażane raczej ogólnym i okazjonalnym patronatem oraz różnymi formami raczej powierzchownej ciekawości, a czasami w rzeczywistym zainteresowaniu rządzących tą czy inną dyscypliną, były możliwe dzięki wielu ludziom z królewskich służb. Sekretarze, doktorzy, oficerowie, doradcy, dyplomaci a nawet ich rodziny organizowali publiczne eksperymenty, spotkania, korespondencje i inne działania, które zapoznawały władców z aktualnymi tendencjami naukowymi i pozwalały im na prowadzenie dwóch typów działań: tych będących patronami administracyjnymi i finansowymi oraz społecznych obrońców rosnącej roli nauki. Pierre Des Noyres (1606-1693) był jedną z najważniejszych postaci na dworze królowej Ludwiki Marii Gonzagi, żony dwóch kolejnych polskich królów Władysława IV i Jana Kazimierza. Był kimś więcej niż zwykłym sekretarzem – był prawdopodobnie najbliższym politycznym powiernikiem królowej, głęboko lojalnym i wyjątkowo inteligentnym. Jego rozległa wiedza pozwalała mu na wchodzenie w kontakty ze specjalistami od literatury, teologii, astrologii i astronomii, matematyki, chronometrii, fizyki, botaniki i medycyny. Jednym z jego pierwszych kontaktów w Polsce był Jan Heweliusz, którego praca interesowała Des Noyers’a przez wszystkie lata spędzone w Warszawie. Tak dla sekretarza jak i dla jego królowej, wszystkie wymienione wyżej dyscypliny, tworzyły spójną całość, które razem tłumaczyły świat jak i indywidualne istnienie. Rzeczywiste zależności w kwestiach astrologiczno-astronomiczno-politycznych są oczywiste i jest to szczególnie widoczne w przypadku francuskiej królowej na polskim tronie, dla której Des Noyers opracował najbardziej szczegółowy horoskop (Nativité d’Amarille). W tym sensie Luiza-Maria Gonzaga i jej sekretarz wierzyli, tak jak większość im współczesnych, w filozoficzną i moralną wartość wiedzy naukowej. W naszej pracy staramy się zarysować intelektualny i polityczny portret Pierra Des Noyersa, człowieka, którego sam Pascal oceniał jako un homme tres savant (człowieka bardzo zręcznego), i mamy nadzieję, że to pomoże uczonym lepiej zrozumieć środowisko, w którym idee Heweliusza mogły krążyć.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 34:54

Chantal Grell (Université de Versailles Saint-Quentin) and Igor Kraszewski (Adam Mickiewicz University in Poznan):

Between Politics and Science: Peter des Noyers – a Correspondent of Johannes Hevelius in the Polish Court

The research and publications of early modem scientists were made possible in particular thanks to their widespread cooperation with European monarchs and their courts. This cooperation, often expressed by rather general and occasional patronage, by different forms of dilettante curiosity or sometimes by the real interest of rulers in one or another discipline, was possible thanks to a number of people in royal service. Secretaries, doctors, officers, counselors, diplomats and even their families organized public experiments, appointments, correspondence or other activities that familiarized monarchs with current scientific tendencies and allowed them to carry out two types of activities: those of administrative and financial patrons, and those of social protectors of the increasing role of science. Pierre Des Noyers (1606-1693) was one of the most important figures of the court of Queen Louise-Marie de Gonzague, the wife of two successive Polish kings: Ladislas IV and John II Casimir. His position was far more than that of a simple secretary – he was probably the closest political confidant of the queen, deeply loyal and exceptionally intelligent. Apart from his diplomatic work, his knowledge in many domains allowed him to enter into contact with specialists in literature, theology, astrology and astronomy, mathematics, chronometry, physics, botany and medicine. Amongst his earliest contacts in Poland was Jan Hevelius, whose work interested Des Noyers during all his years spent in Warsaw. For the secretary, as well as for his queen, all the disciplines mentioned above formed a coherent entity, which together explained the world and individual existence. Practical connections are obvious in the matter of astrology-astronomy-politics, and it is particularly clear in the case of a French queen on the Polish throne, for whom Des Noyers elaborated a most detailed horoscope (Nativité d’Amarille). In this sense, Louise-Marie de Gonzague and her secretary believed, as did most of their contemporaries, in the philosophical and moral value of scientific knowledge. In our study we aim to draw an intellectual and political portrait of Pierre Des Noyers, a man whom Pascal himself referred to as un homme très savant, and hope that it will help scholars to gain a better understanding of the milieu in which Hevelius’ ideas could circulate.

także na: