Archiwum kategorii: Konferencja HEVELIUS 2011

Materiały zarejestrowane podczas międzynarodowej konferencji naukowej Hevelius 2011 z okazji czterechsetlecia urodzin Jana Heweliusza w dniach 15-18 września 2011 zorganizowaną przez Polską Akademię Nauk Bibliotekę Gdańską oraz Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN w Warszawie.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 3 – Radosław Rek

Heweliusz 2011 logoTemat: Heweliuszowe obserwacje plam słonecznych i ich znaczenie dla heliofizyki. 

Mimo że Jan Heweliusz nie napisał ani książki, ani artykułu o plamach słonecznych, obserwował je dość często. Raporty i wnioski Heweliusza, także w postaci rycin i katalogu, są porozrzucane na kartach różnych jego dzieł. Obserwacje te przypadają na okres zwany Minimum Maunera (1645-1717) i są interpretowane jako jeden z dowodów na zmniejszony poziom słonecznej aktywności w drugiej połowie XVII wieku. W niniejszym wystąpieniu przedstawione zostaną pewne analizy, które pozwolą wyciągnąć wnioski o dwóch krótkich okresach – w latach 1642-1644 i około 1660 roku — gdy Heweliusz interesował się obserwacjami plam.
Analiza położeń plam na tarczy Słońca przedstawionej w dodatku do Selenografii (1647) umożliwiła zidentyfikowanie różnych plam, zarejestrowanych przez Heweliusza tego samego dnia i przedstawionych na różnych rycinach. Na tej podstawie twierdzę, że przed początkiem Minimum Maundera poziom aktywności Słońca był nieco wyższy. Co więcej, te obserwacje Heweliusza można porównać z opisami pochodzącymi z krajów Dalekiego Wschodu. Przedstawionej w książce Heweliusza olbrzymiej plamy, która ze względu na swoją średnicę powinna być widoczna gołym okiem, nie można zidentyfikować w dalekowschodnim katalogu plam; równie interesująca jest zawarta w katalogu relacja o tego rodzaju plamie, nieobecnej na rycinach Heweliusza. Rozbieżności te pozostają niewyjaśnione.
Kolejnym ważnym dziełem Heweliusza była Machina coelestis, wydana w dwóch tomach. Obserwacje plam zebrane w Machinae coelestis pars posterior (1679) są bardzo wartościowym źródłem danych, umożliwiającym sprawdzenie liczby Wolfa i określenie pokrycia dni Manimum Maundera przez planowe obserwacje powierzchni Słońca. Wydaje się, że skatalogowane obserwacje plam stanowiły nurt oddzielny od innych badań astrometrycznych.
Niektóre z innych prac Heweliusza, publikowanych w „Acta Eruditorum” oraz „Philosophical Transactions” i powiązanych z badaniami słonecznymi, zawierają informacje o braku plam podczas obserwacji, ale relacje o plamach można odnaleźć w dziele Annus climactericus (1685). Niewykluczone, że podobne obserwacje wykonane w 1659 roku nie zostały skatalogowane w Machinae coelestis pars posterior. W wystąpieniu wspomnę także o poglądach Heweliusza na naturę komet, które według niego były zjawiskiem powracającym ,jak plamy na Słońcu”. Taki wniosek mógłby wiązać się z jego planetarną teorią pochodzenia komet lub z badaniami plam przedstawionymi w 1667 roku w liście do Weigela napisanym przez Kirchera.
Współczesna heliofizyka i niektóre powiązane z nią dziedziny badań zawdzięczają raportom Heweliusza możliwość szczegółowej oceny liczby plam w krótkich okresach, potwierdzenie maksimum plam przed obserwacjami Picarda, Cassiniego i Flamsteeda, oszacowanie czasowego pokrycia obserwacjami Minimum Maundera w latach 1653—1678 oraz, co najważniejsze, często dyskutowaną już w literaturze możliwość obliczenia tempa rotacji Słońca tuż przed początkiem Minimum Maundera. Warto też zauważyć, że wydanie Selenografii Sporer, który pierwszy podjął problem długiego minimum plam w drugiej połowie XVII wieku, uznał za cezurę, określającą początek tego zjawiska.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 36:01

 Radosław Rek (Copernicus Center for Interdisciplinary Studies, Warsaw–Cracow):

Hevelius’s Observations of Solar Sunspots and Their Significance for Heliophysics (Hevelius’s Observations of Sunspots and the Maunder Minimum)

Although Johannes Hevelius didn’t write a book or paper on solar sunspots, he observed them quite frequently. His reports and conclusions, also in the form of pictures and a catalogue, are dispersed throughout his work. The observations are co-temporal with the period called the Maunder Minimum (1645-1717) and are interpreted as proof of a significantly decreased level of solar activity during the second part of 17th century. This paper presents some comparisons, which allow the author to formulate a conclusion about two short periods (1642-1644 and around 1660) when Hevelius was interested in sunspot observations.
The analysis of solar sunspot positions on the solar disc presented by the astronomer in the appendix to the Selenographia (1647) allowed me to identify different solar sunspots recorded by Hevelius on the same day and located on different plates. I would like to present the details of these pictures. This fact would be the basis of the supposition that the level of solar activity was somewhat higher just before the beginning of the Maunder Minimum. Additionally these plates can be compared with descriptions from the Far East. The huge sunspot in Hevelius’s book, which according to its diameter should have been visible without using any magnifying tools, cannot be identified in the catalogue of Far East sunspots, but more interesting is the account of another sunspot observed there, which cannot be found in any pictures made by Hevelius. This discrepancy remains unexplained.
Hevelius’s next important work was Machina coelestis published in two volumes. The sunspot observations collected in the Machinae coelestis pars posterior (1679) are a very valuable source of data which allow us to calculate the Wolf number and additionally are the basis for deriving the covering of the Maunder Minimum period by intended solar surface observations. These reports appear to be distinguished in this catalogue from other astrometric research.
Some of his other works and publications in Acta Eruditorum and Philosophical Transactions, connected with solar research, contain information about the absence of sunspots on the solar disc during the time of observations, however accounts of these phenomena can be found in Annus climactericus (1685). Additionally it is possible that similar observations made during 1659 were not catalogued in Machinae coelestis pars posterior.
I would also like to look at Hevelius’s concept of comets, which in his opinion were returning phenomena “like spots on the Sun”. Such a conclusion would be related to his planetary theory of cometary origin or with the sunspot research described in 1667 in the letter to Weigel by his acquaintance, Kircher.
Modern heliophysics and some related research topics have certain benefits from Hevelius’s reports: the possibility of evaluating the number of sunspots in detailed short periods, confirmation of the maximum number of sunspots before Picard, Cassini and Flamsteed’s observations, deriving the temporal covering of the Maunder Minimum during the period 1653-1678, and most importantly, being frequently discussed in literature, the possibility of deriving the solar rotational rate slightly before the beginning of the Maunder Minimum. It is worth noting that the Selenographia became the caesura in the case of Spörer’s work, who was the first to discuss the problem of the long Minimum in the second part of the 17th century, and defined the time duration of this phenomenon.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 4 – Kathrin Müller

Heweliusz 2011 logoTemat: Kreśląc linie: sztuka i nauka w Selenografii Jana Heweliusza (1647). 

W swej pierwszej książce Selenographia, sive, Lunae descriptio, wydanej w 1647 roku i uważanej za pierwszy kompletny atlas Księżyca, Jan Heweliusz przywiązuje wielką wagę do swoich umiejętności budowniczego instrumentów, rysownika i rytownika, gdyż umożliwiły mu one kontrolowanie odkryć i gwarantowały jak najdokładniejsze odwzorowanie obrazów widzianych za pomocą teleskopu na kartach dzieła. Natomiast brak przedstawienia w Sidereus nuncius (1610) Galileusza Księżyca w pełni kładzie na karb słabej jakości teleskopów Włocha, jego braku cierpliwości i, przede wszystkim, braku umiejętności rysowniczych. Co więcej, Heweliusz wyjaśnia czytelnikowi, aby nie traktował rycin w książce jako bezpośrednich, nieprzetworzonych przedstawień. Stara się raczej dowieść, że obserwacja teleskopowa posługuje się różnymi rodzajami obrazów zgodnie z potrzebami i możliwościami książki drukowanej. W wystąpieniu tym zostanie prześledzone staranne wykorzystanie przez Heweliusza linii w procesie tworzenia rycin i przeanalizowana jego świadomość faktu, że można ją wykorzystywać na różne sposoby – poprzez ukazanie jego pragnień i umiejętności rysownika oraz rytownika na tle amatorskiego kształcenia w sztukach pięknych w XVII wieku.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 32:00

 Kathrin Müller (Frankfurt University):

Drawing Lines: Art and Science in Johannes Hevelius’s Selenographia (1647)

In his first book, Selenographia: sive, Lunae descriptio, published in 1647 and classified as the first full atlas of the Moon, Johannes Hevelius sets great store by his abilities as an instrument-maker, draughtsman and engraver since they enable him to retain control over his findings and guarantee a particularly accurate agreement between the images as seen through the telescope and their representations on the page. By contrast, he attributes the want of a proper delineation of the full Moon in Galileo’s Sidereus nuncius (1610) to the inadequacy of Galileo’s telescopes, his lack of patience and, above all, his incompetence to draw. Moreover, Hevelius prompts his readers not to misapprehend the visual material on the pages of his book as direct, unaltered representations. Rather, he demonstrates that telescopic observation utilized various kinds of images according to requirements and virtues of the printed book.
This paper traces Hevelius’s careful employment of the line and his awareness of its different representational qualities by placing his ambitions and skills as a draughtsman and engraver within the context of the education of amateurs in the pictorial arts in the seventeenth century.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 4 – Jennifer Downes

Heweliusz 2011 logoTemat: Księżyc w druku: ryciny i mapy w dziele Selenographia (1647) Jana Heweliusza. 

Wyniki teleskopowych obserwacji Księżyca, opublikowane w 1647 roku przez Jana Heweliusza w jego dziele Selenographia, ukazały „ziemską” naturę Księżyca, z jego górami, dolinami i innymi tworami powierzchni, opisanymi przez Galileusza w książce Sidereus nuncius (1610). Heweliusz podjął się nie tylko przygotowania szczegółowych obrazów Księżyca, lecz także stworzenia księżycowej geografii: oprócz realistycznych przedstawień Księżyca powstały całościowe jego mapy oraz księżycowa nomenklatura. Za pomocą swoich precyzyjnych teleskopowych pomiarów Heweliusz wyznaczył położenia cech księżycowej powierzchni, a następnie stworzył zestaw drukowanych rycin, mając nadzieję, że staną się one standardem dla astronomów w ich przyszłych badaniach. Według Mary Winkler i Alberta Van Heldena Selenografii Heweliusza zawdzięczamy ukształtowanie się precyzyjnego, realistycznego wizualnego języka astronomii – przy tym ów wkład gdańszczanina szybko uznano za tak oczywisty, że przestał właściwie być zauważany przez historyków nauki.
Jednakże miejsce Selenografii wśród istniejących w okresie wczesnonowożytnym gatunków przedstawień kosmograficznych – z jednej strony, chorograficznych obrazów, ukazujących wygląd wybranych miejsc; z drugiej strony, map „geograficznych”, obejmujących cały świat, z systemem współrzędnych szerokości i długości geograficznej do określania położenia -nie było jednoznaczne. Inaczej bowiem traktowano teleskop jako instrument pomiarowy w tradycyjnej praktyce matematycznej – zgodnie z którą obrazy niekoniecznie muszą odzwierciedlać rzeczywisty wygląd rzeczy – inaczej zaś w roli instrumentu służącego do przygotowania naturalistycznego przedstawienia obiektu. W wystąpieniu tym przedyskutowane zostanie, w jaki sposób Heweliuszowe „ziemiopodobne” obrazy Księżyca miały się do typów przedstawień stosowanych we wczesnonowożytnej kartografii oraz z jakim odbiorem się spotkały i jaki wywarły wpływ.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 28:47

 Jennifer Downes (University of Aberdeen, Scotland, UK):

Printing the Moon: Images and Maps in Johannes Hevelius’s Selenographia (1647)

Johannes Hevelius’s series of telescopic observations of the Moon published in Selenographia in 1647 revealed in more detail the ‘earth-like’ Moon, with mountains, valleys and other features similar to terrestrial ones, which Galileo Galilei had described in Sidereus nuncius (1610). As well as creating detailed visual images of the Moon, Hevelius undertook a full-scale project of lunar geography: not just establishing a realistic image of the Moon, but comprehensively mapping and naming its features. Hevelius’s telescopes were instruments of precision measurement, used to plot the relative positions of lunar features and to create what Hevelius hoped would be a standardised set of printed images that astronomers could use to record future observations. Mary Winkler and Albert Van Helden have argued that Hevelius’s observations in Selenographia established criteria for accurate, realistic visual representation in astronomy; an achievement that was quickly taken for granted, and has thus remained largely invisible to historians of science.
However, Selenographia fitted ambiguously into the existing genres of cosmographical images in the early modern period: on the one hand, chorographical images, drawings of the appearance of specific places; and on the other hand, ‘geographical’ maps on the world-scale, where co-ordinates of latitude and longitude identified individual locations. There was a tension between the use of the telescope as an instrument of naturalistic description, and as an instrument of measurement in the tradition of practical mathematics – a tradition in which visual images did not necessarily represent the real appearance of things. This paper will discuss how Hevelius’s images of an earth-like Moon related to the types of images used in early modem terrestrial map-making, what the implications of these existing genres were for Hevelius’s astronomical projects, and how the images were received and re-used by contemporary audiences.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 4 – Patricia Radelet-de Grave

Heweliusz 2011 logoTemat: Heweliusz, Kepler i komety. 

Wykorzystanie na początku XVII wieku teleskopu w badaniach astronomicznych doprowadziło do odkrycia wielu nieregularności w świecie usytuowanym ponad Księżycem. Powierzchnię Księżyca pokrywały liczne góry i szczeliny, na Słońcu widoczne były plamy, a pośród gwiazd rozbłysła stella nova. Tego rodzaju obserwacje, jak również dyskusje prowadzone przez Orazzia Grassiego oraz Maria Guiducciego z udziałem Galileusza, Scipiona Chiaramontiego i Keplera na temat miejsca i trajektorii komet odegrały decydującą rolę w procesie odrzucania poglądów perypatetyckich. Kometarne koncepcje Keplera zgłębił Jan Heweliusz, a ustosunkował się do nich w swym dziele Comelographia (1668). Na frontyspisie traktatu wykonanym przez Andreasa Stecka i L. Visschera Heweliusz podkreśla wagę tych wcześniejszych dysput oraz przedstawia różnicę między swoją teorią a koncepcjami Keplera. W dyskusji przy stole biorą udział trzy osoby: obrońca poglądów perypatetyckich, Kepler i Heweliusz, prezentując własne zdanie. Komentarz dotyczący frontyspisu mówi nam bardzo dużo o kometarnych koncepcjach Heweliusza i pokazuje, jak istotny krok stanowiły ku teorii Newtona.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 27:53

 Patricia Radelet-de Grave (Université catholique de Louvain):

Hevelius, Kepler and comets

At the beginning of XVII-th century, the use of telescopes contributed to the discovery of many irregularities in the celestial world situated above the Moon. The surface of the Moon itself was full of hills and gaps, there were spots on the Sun and a stella nova appeared among the fixed stars. Those observations as well as discussions, between Orazzio Grassi and Mario Guiducci with help of Galileo, Scipione Chiaramonti and Kepler, about position and trajectories of comets played a crucial role in the rejection of peripatetical ideas. Kepler’s ideas developed on that occasion were studied and discussed by Johannes Hevelius in his Cometographia that appeared 50 years later. In its frontispiece by Andreas Steck and L. Visscher, Hevelius underlines the importance of those previous discussions as well as the difference between his theory and Kepler’s one. Three persons are discussing around a table, a defender of peripatetical ideas, Kepler and Hevelius, each of them presenting his ideas on comets. Comments on this frontispiece will learn us much about Hevelius’s ideas on comets and on the considerable steps it marks in Newton’s direction.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 5 – Derek Jensen

Heweliusz 2011 logoTemat: Życie i dzieło Heweliusza jako źródła inspiracji w literaturze, filozofii i sztukach pięknych. 

W XVII wieku uprawiający naukę o gwiazdach wysoko cenili Heweliusza i jego dzieła. Uczniowie zwracali się do Heweliusza o wskazówki i wyniki obserwacji jeszcze długo po rozstaniu się z nim. Poszukujący dokładności i jakości w dziełach astronomicznych (zarówno książkach, jak i globusach), zgłębiali to, co Heweliusz stworzył. Ale jego życie i dzieło podziwiali także ci, którzy nie zajmowali się nauką o gwiazdach. Poeci (tacy jak Andreas Gryphius i jego syn Christian Gryphius), pastorzy i ministrowie (Andreas Barth i Cotton Mather), myśliciele ¡filozofowie (Abraham von Franckenberg i Thomas Traheme) oraz podróżnicy (Peter Mundy) wykorzystywali znajomość życia i prac Heweliusza do stworzenia własnych tekstów oraz dzieł sztuki i do podniesienia ich rangi. W wystąpieniu tym przedstawione zostanie, w jaki sposób myśliciele spoza tradycyjnie rozumianego obszaru badaczy gwiazd inspirowali się życiem Heweliusza oraz jego pracami i co na tej podstawie możemy powiedzieć o reputacji gdańszczanina i jego pozycji w środowisku intelektualnym XVII stulecia.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 33:18

 Derek Jensen (Brigham Young University, Idaho, USA):

The Life and Works of Hevelius as Sources of Inspiration in Literature, Philosophy and the Arts

In the seventeenth century, Hevelius and his works were held in high esteem by practitioners of the science of the stars. Apprentices continued to look to him for guidance and observations long after their time with him. Those who sought accuracy and quality in astronomical works (whether books or globes) sought what Hevelius created. But his life and works were admired as well by those who did not practice the science of the stars. Poets (such as Andreas Gryphius and his son Christian Gryphius), pastors and ministers (like Andreas Barth and Cotton Mather), philosophical thinkers (including Abraham von Franckenberg and Thomas Traherne) and travelers (like Peter Mundy) used their knowledge about Hevelius’s life and works to enhance and create their own writings and art. This presentation will explore how these thinkers outside the traditional practice of the science of the stars used Hevelius’s life and works and how such uses add to our knowledge about Hevelius’s reputation and standing in the intellectual world of the seventeenth century.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 5 – Huib Zuidervaart

Heweliusz 2011 logoTemat: Jacob Ouseel (Oiselius, 1631-1686) – holenderski wszechstronny uczony, kolekcjoner książek i entuzjasta astronomii. 

Polihistor Jacobus Oiselius (w j. holenderskim: Ouseel) jest raczej nieznanym holenderskim korespondentem Heweliusza. Urodzony w Gdańsku w rodzinie holenderskiej, kształcił się w tradycji filologicznej na uniwersytecie w Lejdzie. Po przepracowaniu kilku lat jako prawnik został w 1667 roku profesorem prawa na uniwersytecie w Groningen; w latach 1680-1681 pełnił tam funkcję rektora. Ouseel pozostawił olbrzymią prywatną bibliotekę, zawierającą blisko 12 tysięcy tomów. Był jednak również posiadaczem 43 instrumentów, głównie astronomicznych: teleskopów, mikroskopów i innych przyrządów optycznych, łącznie z aparatem do szlifowania i polerowania soczewek do teleskopów. Kolekcja teleskopów Ouseela jest największą z zajestrowanych w holenderskich aukcyjnych katalogach sprzedaży, licząc od XVII wieku.
Co sprawiło, że tak imponujący zbiór przyrządów optycznych został zgromadzony przez niemal nieznanego profesora prawa na jednym z mniej znanych uniwersytetów na peryferiach Republiki Holenderskiej? Dlaczego ten samotnie żyjący prawnik przejawiał tak głębokie zainteresowanie teleskopami? Wystąpienie to przyniesie odpowiedzi na te pytania, przedstawiając życie oraz zainteresowania naukowe Ouseela i prezentując go jako przedstawiciela liczniejszej grupy obywateli siedemnastowiecznej Holandii, w której wciąż „stary” humanistyczno-filologiczny świat wiedzy silnie splatał się z rozwijającą się nową filozofią nauk przyrodniczych.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 29:03

 Huib Zuidervaart (Huygens ING – Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences):

Jacob Ouseel (Oiselius, 1631-1686): A Versatile Scholar, Book Collector and Astronomical Enthusiast in the Netherlands

The polyhistor Jacobus Oiselius (or in Dutch ‘Ouseel’) is a rather unknown Dutch correspondent of Hevelius. Bom in Dantzig from Dutch parents, he was educated in the philological tradition of Leiden University. Having served a few years as a lawyer, he became a Professor of Law at Groningen University in 1667, serving in the years 1680-1681 as its Rector Magnificus. At the time of his death in 1686 Ouseel left an enormous private library of almost 12,000 volumes. But he also possessed 43 – mostly astronomical -telescopes, microscopes, and other optical equipment, including tools necessary for the grinding and polishing of telescope lenses. Ouseel’s collection of telescopes was the largest recorded in any Dutch auction sale catalogue dating from the seventeenth century.
What had led to the circumstance that such an impressive collection of optical equipment had been collected by an almost unknown Professor of Law in one of the lesser known universities on the outskirts of the Dutch Republic? Why did this solitary living lawyer evidently have such a profound interest in telescopy? In our presentation we will give the answers, by investigating the life and scholarly interests of Ouseel, and present him as indicative of a much broader movement in seventeenth century Dutch society, in which there was still a close intertwinement between the ‘old’ humanist, a philological word of learning, and the emerging new philosophy of the natural sciences.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 5 – Jānis Kaminskis, Jānis Klētnieks

Heweliusz 2011 logoTemat: Działalność Georgiusa Krügera, sekretarza Heweliusza, w Kurlandii. 

Georgius Krüger (1642-1707), asystent i sekretarz Jana Heweliusza, wywarł wielki wpływ na produkcję kalendarzy w Inflantach. Krügera oskarżano o wywołanie w 1679 roku pożaru, w którym spłonęło obserwatorium Heweliusza wraz z jego drukarnią. Krüger opuścił więc Gdańsk i przybył do Księstwa Kurlandii w Inflantach. Został rektorem szkoły kościelnej w Libau (Liepaja), a później astronomem księcia Kurlandii, uzyskując przywilej wydawania kalendarza. Publikowane przez niego w języku niemieckim kalendarze początkowo były drukowane w Gdańsku, a następnie w Mitau (Jelgava). Krüger wydawał je aż do śmierci. Tradycję tę kontynuował jego syn Georg Wilhelm Krüger (1687-1758), który zestawił także pierwszy kalendarz wydany w języku łotewskim: Gospodarska albo łotewska księga czasu na rok 1758. Prace Georgiusa Krügera o komecie obserwowanej w 1682 roku i artykuł w poświęconym astrologii meteorologicznej „Vortrab Teutsch und Curländische gewitter-Historie” na temat wpływu ciał niebieskich na pogodę wywarły niewielki wpływ na rozwój wiedzy astronomicznej.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 29:51

 Jānis Kaminskis, Jānis Klētnieks (Riga Technical University):

Activities of Georgius Krüger, the Secretary of Astronomer Johannes Hevelius, in Curlandia

Georgius Krüger (1642-1707), the assistant and secretary to the astronomer Johannes Hevelius, had a great impact on the consolidation of calendar traditions in Livonia. Krüger was blamed for causing the devastating fire in which Hevelius’s observatory and typography were destroyed (1679). Thereafter he left Gdansk and went to the Duchy of Courland in Livonia. Krüger was rector of the church school in Libau (Liepäja), then astronomer to the Duke of Courland, and he gained the privilege of publishing calendars. Krüger’s calendars of Courland were compiled in German and printed at first in Gdansk, then in Mitau (Jelgava) typography. Krüger published them until his death, after which the work was continued on a regular basis by his son Georg Wilhelm Krüger (1687-1758), who also compiled the first calendar printed in Latvian – The Farmers’ or Latvian Time Book for 1758. Krüger’s works on the comet observed in 1682 and his paper on astrological meteorology, “Vortrab Teutsch und Curländische gewitter-Historie”, on the impact of celestial bodies on meteorological weather conditions have left little impact on the development of astronomical knowledge.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 6 – Rienk Vermij

Heweliusz 2011 logoTemat: Heweliusz o naturze wszechświata. 

Heweliusz rzadko pozwalał sobie na rozważania teoretyczne czy spekulacje. Odrzucił niektóre z głównych tez arystotelesowskiego poglądu na świat, ale jego reakcja na zagadnienia naukowe swoich czasów polegała przede wszystkim na skonstruowaniu programu obserwacyjnego. Pojawia się więc pytanie o poglądy Heweliusza na naturę. Wskazówkę zawierają jego koncepcje dotyczące komet i gwiazd nowych. Pomysł, że obiekty te powstają z gwiezdnych wyziewów, przypomina teorie takich filozofów przyrody z pierwszej połowy XVII wieku, jak Fromond, Beeckman i Holwarda. Teorie te wywodziły się z tradycji meteorologii arystotelesowskiej i przez pewien czas wydawały się obiecującym obszarem do odnowy filozofii przyrody Arystotelesa.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 27:52

 Rienk Vermij (University of Oklahoma, USA):

Hevelius on the Nature of the Universe

Hevelius rarely indulged in theoretical or speculative considerations. He refuted some main points of the Aristotelian world view, but his reaction to the scientific problems of the time consisted foremost in establishing an observational program. This raises the question of what his underlying views of nature were. His ideas on comets and new stars offer a clue. His idea that these arose from siderial exhalations appears similar to theories of natural philosophers from the first half of the seventeenth century, like Fromond, Beeckman, or Holwarda. Such theories drew their inspiration ultimately from the tradition of Aristotelian meteorology, which for some time seemed like a promising venue for the renovation of Aristotelian natural philosophy.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 6 – Pietro Daniel Omodeo

Heweliusz 2011 logoTemat: Abraham von Franckenberg i Jan Heweliusz: siedemnastowieczna astronomia w Gdańsku a Giordano Bruno i Galileusz. 

W wystąpieniu porównane zostaną dwa podejścia do astronomii, wynikające z kosmologicznych rozważań, zaprezentowanych w dziełach Oculus Sidereus (Gdańsk 1644) Franckenberga i Selenographia (Gdańsk 1647) Heweliusza. Śląski arystokrata Abraham von Franckenberg (1593-1652), znany przede wszystkim jako uczeń, biograf i wydawca pism mistyka Jacoba Böhme, przebywał w Gdańsku w latach 1642-1649, gdzie zaprzyjaźnił się z Janem Heweliuszem. W tym okresie Franckenberg opublikował swój traktat kosmologiczny Oculus Sidereus, zainspirowany lekturą De immenso et innumerabilis (Frankfurt nad Menem 1591) Giordana Bruna; fragmenty książki Bruna zostały dołączone jako dodatek. Za włoskim filozofem Franckenberg uznawał planetarny kopernikanizm, nieskończoność przestrzeni, kosmologiczną jednorodność, wielość światów i uniwersalny witalizm. Co więcej, wierzył, że natura jest omni-varia omnium mater (Oculus, k. C1r), przeniknięta boskim życiem (ibid., k. C2v). Podążając śladami Kopernika, Campanelli, Bruna i Patriziego, przyjmował istnienie fundamentalnej zgodności między kosmologią a teologią. Donosił także o obserwacjach nieba, wykonywanych wspólnie z Panem Janem Heweliuszem (ibid., k. C3 i E1r) w celu potwierdzenia swych poglądów. Trzy lata później Heweliusz wydał swoją słynną Selenografíę, która zawiera okolicznościowy poemat Franckenberga (Selenographia, k. ****2r). Stosunek Heweliusza do astronomii zawdzięcza więcej trzeźwemu podejściu Galileusza niż spekulatywnemu duchowi Bruna i innych filozofów epoki renesansu. Bezpośrednia wzmianka o Brunie pojawia się tylko w związku z problemem nieskończoności przestrzeni, którą to tezę Heweliusz jest skłonny odrzucić (Selenographia, s. 153). Niemniej kilka poglądów Heweliusza, sformułowanych w części kosmologicznej (rozdz. VII, s. 152-204), pozostaje w zgodzie z Brunem: kosmologiczna jednorodność (uznawana także przez Galileusza), płynność materii niebieskiej (Tycho Brahe) i życie pozaziemskie. Można przypuszczać, że Franckenberg i Heweliusz dyskutowali o kwestiach kosmologicznych i dotyczących natury, wywierając na siebie wpływ pomimo różnic w podejściu do astronomii. Potwierdzają to fragmenty poświęcone Heweliuszowi i jego dziełu w korespondencji Franckenberga.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 30:19

 Pietro Daniel Omodeo (Max Planck Institute for the History of Science, Berlin):

Abraham von Franckenberg and Johannes Hevelius: The Brunian and the Galileaian Spirit of Seventeenth Century Astronomy in Judgments of Hevelius’s Gdansk (Abraham von Franckenberg and Johannes Hevelius: The Brunian and the Galileaian Spirit of Seventeenth Century Astronomy in Gdansk)

This paper is a comparison of Franckenberg’s and Hevelius’s approaches to astronomy as they result from their cosmological considerations in Oculus Sidereus (Gdańsk, 1644) and Selenographia (Gdańsk, 1647). The Silesian aristocrat Abraham von Franckenberg (1593-1652), who is mainly known as a pupil, a biographer and an editor of the mystic Jacob Bohrne, sojourned in Gdańsk from 1642 to 1649, were he became a friend of Johannes Hevelius. In this period, he published a cosmological book, Oculus Sidereus (Gdańsk, 1644), explicitly inspired by Bruno’s De immenso et innumerabilis (Frankfurt am Main 1591), excerpts of which he inserted as an appendix. Franckenberg owed much to the Italian philosopher since he supported planetary Copemicanism, space infinity, cosmological homogeneity, the plurality of worlds, and universal vitalism. Moreover, he conceived of nature as the omni-varia omnium mater (Oculus, f. C1r) permeated by divine life (ibid., f. C2v). Following in the footsteps of Copernicus, Campanella, Bruno and Patrizi, he claimed the fundamental agreement between cosmology and theology. He also reported on celestial observations accomplished together with Dominus Johannes Hevelke (ibid., f. C3 and E1r), in order to corroborate his views. Three years later, Hevelius printed his renowned Selenographia, which includes a laudatory poem by Franckenberg (Selenographia, f. ****2r). Hevelius’s approach to astronomy owes much more to the sobriety of Galilei than to the speculative spirit of Bruno and other Renaissance philosophers. Bruno is explicitly mentioned only relative to space infinity, a philosophical thesis which Hevelius inclines to reject (Selenographia, p. 153). Nonetheless, several views of his, exposed in the cosmological section (chap. VII, pp. 152-204), are in agreement with Bruno: cosmological homogeneity (also by Galilei), heavenly fluidity (also by Brahe), universal vitalism, the soul of the celestial bodies, the anima mundi (with reference to Komensky), and extraterrestrial life. One may assume that, concerning cosmological and natural issues, Franckenberg and Hevelius exchanged ideas and influenced each other, in spite of their different attitudes toward astronomy. This hypotheses is confirmed by several passages on Hevelius and his work in Franckenberg’s correspondence.