Archiwum kategorii: Konferencja HEVELIUS 2011

Materiały zarejestrowane podczas międzynarodowej konferencji naukowej Hevelius 2011 z okazji czterechsetlecia urodzin Jana Heweliusza w dniach 15-18 września 2011 zorganizowaną przez Polską Akademię Nauk Bibliotekę Gdańską oraz Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN w Warszawie.

Konferencja Hevelius 2011 – otwarcie konferencji

Heweliusz 2011 logo

Zapis referatów wygłoszonych podczas międzynarodowej konferencji naukowej – Hevelius 2011 z okazji czterechsetlecia urodzin Jana Heweliusza odbywającej się w Bibliotece Gdańskiej PAN w dniach 15 – 18 września 2011 r.

Na konferencji zaprezentowano 21 referatów; ich autorami byli uczeni zagraniczni (20 autorów z Belgii, Holandii, Francji, Łotwy, Niemiec, USA, Wielkiej Brytanii) i polscy (4 autorzy z Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych w Krakowie, Instytutu Historii Nauki PAN, Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu i Uniwersytetu Warszawskiego). W referatach przedstawiono nowe wyniki badań dotyczących dzieła Heweliusza i jego znaczenia dla światowej nauki i kultury.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 21:33

Międzynarodowa konferencja naukowa Hevelius 2011 została zorganizowana przez Polską Akademię Nauk Bibliotekę Gdańską oraz Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN w Warszawie. Patronat honorowy nad konferencją objął Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski, a w komitecie honorowym zasiedli: prof. prof. Michał Kleiber, Prezes PAN, Henryk Krawczyk, Rektor Politechniki Gdańskiej, Bernard Lammek, Rektor Uniwersytetu Gdańskiego, Stanisław Mossakowski, Polska Akademia Nauk, Janusz Rachoń, Senator RP, Edmund Wittbrodt, Senator RP oraz Paweł Adamowicz, Prezydent Miasta Gdańska. W skład komitetu organizacyjnego weszli: Adam Koperkiewicz, Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, Maria Pelczar, PAN Biblioteka Gdańska, Cezary Windorbski, Fundacja Gdańska i Jarosław Włodarczyk, Instytut Historii Nauki PAN. Zorganizowanie konferencji stało się możliwe dzięki finansowemu wsparciu Miasta Gdańska i Polskiej Akademii Nauk.

Konferencja Hevelius 2011 afisz informacyjny

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 1 – Robert A. Hatch

Heweliusz 2011 logoTemat: Europa Heweliusza: astronomia, społeczeństwo i republika listów. 

Jan Heweliusz, w pełni zasługujący na tytuł kolejnego „księcia astronomów”, uczynił z Gdańska ośrodek badań astronomicznych i – tak jak Tycho Brahe (1546-1601) przed nim – zbudował „naukową machinę” do zdobywania wiedzy o ciałach niebieskich. Powszechnie znany, Heweliusz obmyśliwał i konstruował swoje instrumenty; prowadził obserwacje i tworzył tabele, mapy oraz efemerydy; wreszcie, swoje wyniki drukował we własnej drukami. Często jednak umyka naszej uwadze krytyczne ogniwo w tym łańcuchu wiodącym od obserwacji do publikacji. Postaram się wykazać, że najważniejszym elementem całego tego przedsięwzięcia była sieć korespondencji Heweliusza. Może przy tym dziwić, że korespondencja Heweliusza wciąż nie doczekała się szczegółowych badań i odpowiedniego umiejscowienia na tle republiki listów. Celem tego wystąpienia jest ukazanie spójnego obrazu sieci korespondencji Heweliusza. Zarysowując ten nowy obszar, spróbuję pokazać, jak ta sieć ewoluowała w czasie i przestrzeni oraz, co istotne, w jaki sposób łączyła się z innymi sieciami. Stawiam tezę, że wymiana wiedzy – w sieciach Boulliau, Heweliusza, Huygensa, Leopolda i innych – dała asumpt do powstania nowego rodzaju społeczności, która przeobraziła republikę listów. Astronomia (odmiennie niż botanika, chemia czy fizyka) wprowadziła do praktykowanego sposobu wymiany wiedzy zasadnicze zmiany, dawała bowiem wprawdzie niczym nieograniczony dostęp do tańca ciał niebieskich, ustalała jednak także porządek dzienny, napędzała zegary i wymagała służy czasu obejmującej wielkie odległości. Europa Heweliusza stanowi znamienny przykład tego, jak nowa nauka i odręcznie skreślony list wspólnie stworzyli nowy rodzaj społeczności, która na zawsze przekształciła republikę listów.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 29:48

 Robert A. Hatch (University of Florida, USA):

Hevelius’s Europe: Astronomy, Community & the Republic of Letters

As rightful heir to the title „Prince of Astronomers”, Johannes Hevelius (1611 — 1687) established Danzig as a center of astronomical research, and indeed – like Tycho Brahe (1546-1601) before him – Hevelius created a “research machine” for producing knowledge about the heavens. Well known, Hevelius designed, supervised, and constructed his own instruments; he made his own observations, tables, charts, and ephemerides; and famously, Hevelius published his results on his own printing press. But a critical link in this chain of production – from observation to publication – has been largely overlooked. In this paper I argue that Hevelius’s correspondence network was central to the entire enterprise. Surprisingly, Hevelius’s network has not been studied in detail or situated more broadly in the Republic of Letters. The purpose of this presentation is to provide a coherent “Big Picture” of Hevelius’s correspondence network. Charting new territory, I aim to show how his network evolved over space and time, and importantly, how it interconnected with other networks. My thesis is that the exchange of knowledge – in the networks of Boulliau, Hevelius, Huygens, Leopoldo, and others – gave rise to a new kind of community that transformed the Republic of Letters. Here I show that astronomy (unlike botany, chemistry, or physics) prompted critical changes in exchange practices – indeed, while astronomy granted free access to the Celestial Dance, it also set the agenda, drove the clock, and insisted on timely communication across large distances. In the end, Hevelius’s Europe provides a telling example of how the New Science and the handwritten letter joined hands to create a new kind of community that forever redefined the Republic of Letters.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 1 – Voula Saridakis

Heweliusz 2011 logoTemat: Spór między Hooke’iem i Heweliuszem: przeobrażanie praktyki astronomicznej końca XVII stulecia. 

Spór między Hooke’iem i Heweliuszem, dotyczący zalet przeziernic teleskopowych w porównaniu z przeziernicami pozbawionymi optyki przy pomiarach pozycyjnych, należał do bodaj najbardziej zajadłych dysput w nauce schyłku XVII wieku. Ten „przełom” w astronomii pozycyjnej sprawił, że w związanej z nim dyskusji wzięło udział wielu obserwatorów, a konieczność opowiedzenia się po jednej ze stron zadziałała jak katalizator, przekształcający praktykę astronomiczną końca XVII stulecia. W swoim wystąpieniu, uwzględniając najnowsze wyniki badań dzieła Hooke’a i jego pozycji, najpierw krótko przedstawię historię sporu oraz argumenty przytaczane przez obie strony. Lokując spór w szerszym kontekście, wykażę, że sposób prowadzenia przez astronomów dyskusji i uzgadniania stanowisk zdefiniował na nowo astronomię oraz działalność astronoma. W konsekwencji debata ta miała olbrzymie znaczenie dla przesunięcia praktyki astronomicznej i obserwacji ciał niebieskich ze sfery prywatnej do publicznej.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 37:38

 Voula Saridakis (Lake Forest College, USA):

The Hevelius-Hooke Controversy in Context: Transforming Astronomical Practice in the Late Seventeenth Century

The controversy between Hevelius and Hooke over the relative merits of naked-eye versus telescopic sights on positional measuring instruments was one of the most acrimonious controversies in late seventeenth-century science. This “watershed” in positional astronomy and its ensuing debate involved a large circle of practitioners, and in forcing those involved to take sides, the controversy served as a catalyst in the transformation of astronomical practice in the late seventeenth century. I begin this paper with a brief history of the controversy and the specific arguments made by each side, taking into account recent scholarship on Hooke’s work and accomplishments. In placing the controversy in its wider context, I conclude that it was the means through which astronomers debated and resolved what they believed were the defining characteristics of astronomy and appropriate activities of the astronomer. Consequently, the controversy was central in moving the site of astronomical practice and observation from the private into the public sphere.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 2 – Gudrun Wolfschmidt

Heweliusz 2011 logoTemat: Obserwatorium Heweliusza na tle obserwatoriów Europy wczesnonowożytnej. 

Podczas wystąpienia zostanie przedstawiony rozwój architektury obserwatoriów od wynalezienia teleskopu oraz ich związki z dziedzictwem kulturowym, jak również ich wkład w rozwój wiedzy astronomicznej i wpływ na kształtowanie się współczesnego światopoglądu. Jako przykłady przywołane zostaną obserwatoria sławne, takie jak w Paryżu i Greenwich, oraz mniej znane placówki uniwersyteckie i przyklasztorne.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 32:55

 

 

Gudrun Wolfschmidt (University of Hamburg):

Hevelius Observatory in the Context of Observatories in Early Modern Europe

In this paper I would like to present the development of the architecture of observatories since the invention of the telescope, their connection to our cultural heritage and what the observatories contributed to astronomical science, to our modem view of the world. I will discuss famous observatories, such as Paris and Greenwich, and some less known university and monastery observatories in comparison to Hevelius’s observatory.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 2 – James Caplan

Heweliusz 2011 logoTemat: Instrumenty Heweliusza i ich krytyczna ocena ze strony Hooke’a. 

W 1674 roku Robert Hooke wydał Animadversions on the first part of the Machina Coelestis, w której to pracy ostro skrytykował Heweliusza za niewykorzystywanie w pomiarach pozycyjnych przyrządów optycznych (tak jak czynili to z sukcesem Picard i Flamsteed). Heweliusz bowiem posługiwał się instrumentami, których konstrukcja nawiązywała do instrumentów Tychona Brahego, powstałych pod koniec XVI wieku. Hooke dowodził, że z powodu braku teleskopowych przeziemic pomiary Heweliusza są z konieczności ograniczone w swej dokładności przez zdolność rozdzielczą oka ludzkiego, nie mniejszą niż minuta kątowa. Gdy jednak do Heweliusza przybył z Anglii Edmond Halley i przeprowadził razem z nim obserwacje, potwierdził, że instrumenty gdańszczanina pozwalają na pomiary z dokładnością większą niż minuta kątowa. Kwestię tę czasami zbywa się stwierdzeniem, że Heweliusz i Halley mieli niezwykle ostry wzrok. Tymczasem o dokładności pomiarów wykonywanych instrumentami typu Brahego i Heweliusza decydują ich cechy dyfrakcyjne.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 26:21

 James Caplan (Observatoire astronomique de Marseille-Provence):

Hooke’s Criticism of the Tychonic Instruments of Hevelius

In 1674, Robert Hooke published his Animadversions on the first part of the Machina Coelestis, in which he severely criticised Hevelius for not using telescopes as pointing devices for his measurements of celestial positions (as Picard and Flamsteed were doing with much success). Instead, Hevelius was using instruments inspired by those invented by Tycho Brahe in the late 16th century. By not using telescopic sights, Hooke argued, the measurements of Hevelius were necessarily limited in accuracy by the resolution of his eyes, certainly no better than an arcminute. But when Edmond Hailey was sent from England to meet with Hevelius and use his instruments, Hailey confirmed that Hevelius’s instruments allowed reproducible sub-arcminute measurements. This mystery has sometimes been dismissed by saying that Hevelius and Hailey had unusually sharp eyesight. The true explanation is that Tychonic instruments are limited by their diffraction characteristics.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 2 – Felix Lühning

Heweliusz 2011 logoTemat: Rekonstrukcja obserwatorium Jana Heweliusza – nieco szczegółów. 

Obserwatorium Heweliusza zostało niemal całkowicie zniszczone w pożarze w roku 1679. W wystąpieniu zostanie wskazana dokładna lokalizacja obserwatorium, jak również zostaną podane szczegółowe informacje o jego rozmiarach, uzyskane na podstawie analizy rycin w dziełach Heweliusza oraz rekonstrukcji fasad domów, których nie strawił ogień i które pozostawały niezidentyfikowane aż do ostatecznego zniszczenia w 1945 roku. Do analizy historycznych zdjęć zostaną zastosowane metody obrazowania perspektywicznego, co pozwoli zrekonstruować graficznie konstrukcję we właściwej skali i co ujawni pewne zaskakujące fakty o jej rozmiarach.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 32:56

 Felix Lühning (Archenhold Observatory, Berlin):

The Reconstruction of Johannes Hevelius’s Observatory – a Piece of Circumstantial Evidence

Hevelius’s observatory was almost completely destroyed by a fire in 1679. The paper presents a precise localisation and improved information on the dimensions of the construction, based on graphic representations in the books of Hevelius and in the reconstructed storefronts of the houses which did survive the fire and remained unrecognized until their final demolition in 1945. Methods of perspective display are applied to historic photographs and the author’s own graphical reconstructions are developed. As a result, a to-scale reconstruction of Hevelius’s observatory is presented along with some surprising facts about its dimensions.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 3 – Richard L. Kremer

Heweliusz 2011 logoTemat: Astronomia i kalendarze w Gdańsku w latach 1540-1700. 

W 1540 roku młody nauczyciel z Gdańska wydał pierwszy kalendarz roczny (prognostyk astrologiczny), obliczony na podstawie tablic astronomicznych przygotowanych przez Mikołaja Kopernika. Nieduży traktat wydrukował Franz Rhode, w którego gdańskiej oficynie wcześniej ukazało się dzieło Jerzego Joachima Retyka Narratio prima. Gdańsk nie był wielkim ośrodkiem drukarstwa i następny gdański kalendarz wydano dopiero w 1573 roku. Odtąd jednak miejscy drukarze już regularnie publikowali kalendarze roczne i prognostyki. Zachowało się blisko 150 wydań gdańskich kalendarzy z lat 1540-1700, których autorami byli miejscowi astronomowie, lekarze, duchowni i astrolodzy. Niniejsze wystąpienie będzie poświęcone:
1) przeglądowi gdańskich kalendarzy,
2) porównaniu ich z kalendarzami wydawanymi w innych miastach północnej Europy,
3) analizie zmieniających się teorii astronomicznych (alfonsyńskiej, kopernikańskiej, Tychona Brahego, Keplera), wykorzystywanych w kalendarzowych obliczeniach, zwłaszcza zaćmień.
Kalendarze są nieocenionym źródłem wiedzy o lokalnych praktykach astronomicznych dnia codziennego.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 29:15

 Richard L. Kremer (Dartmouth College, Hanover, USA):

Astronomy and Calendar-Making in Gdańsk from 1540 to 1700

In 1540, a young schoolteacher in Gdansk issued the first annual calendar, or astrological practica, computed from astronomical tables prepared by Copernicus. The small treatise was printed by Franz Rhode, the same Gdansk printer who earlier that year had printed Rheticus’s Narratio prima. Never a major center for printing, Gdansk would not see its next locally printed calendar until 1573. But thereafter, the city’s few local printers would regularly publish annual calendars and practica. For the years from 1540 through 1700, nearly 150 editions of Gdansk calendars are extant, authored by local astronomers, physicians, clergymen and astrologers. This paper will:
1) survey this Gdansk calendar production,
2) compare these imprints with those issued by printers in other northern European cities,
3) analyze the changing astronomical theories (Alfonsine, Copemican, Tychonic, Keplerian) employed to compute the astronomical content, especially eclipses, of the calendars.
Such calendars, it will be argued, offer deep insights into local, quotidian astronomical practices.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 3 – Frank Verbunt

Heweliusz 2011 logoTemat: Katalog gwiazd Jana Heweliusza. 

Katalog Jana Heweliusza, zawierający położenia i jasności 1564 obiektów, został wydany przez Elżbietę Koopman, wdowę po nim, w 1690 roku. Wraz z R. H. van Gentem („Astronomy & Astrophysics” 516, 2010, s. A29.1-A.22) przygotowaliśmy komputerową wersję katalogu i krótko przedyskutowaliśmy jego dokładność, odnosząc go do współczesnych danych zawartych w katalogu Hipparcos. Wyniki tej analizy pokrywają się w zasadzie z rezultatami wcześniejszych badań (P. Rybka, Katalog gwiazdowy Heweliusza, Wrocław 1984), ale jakość katalogu Hipparcos umożliwiła dokonanie pewnych uściśleń.
Jasności podane przez Heweliusza dobrze odpowiadają współczesnym wartościom. Typowy błąd pomiaru pozycji gwiazdy w długości i szerokości ekliptycznej wynosi 2’ i jest zbliżony do błędu u Tychona Brahego, występuje jednak więcej błędów większych od 5” niż wynikałoby to z rozkładu Gaussa. Dokładność pomiarów pozycyjnych maleje wolno z jasnością. Ułamek gwiazd z błędem pomiaru pozycji większym niż 1° wynosi 1,5% i jest mniejszy niż 5% w katalogu gwiazdowym Brahego. Przedyskutowane też zostały pewne osobliwe podobieństwa i różnice między położeniami gwiazd u Heweliusza i Brahego.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 27:01

 Frank Verbunt (Utrecht University):

The Star Catalogue of Johannes Hevelius

The catalogue by Johannes Hevelius with the positions and magnitudes of 1564 entries was published by his wife Elisabeth Koopman in 1690. We have made a machine-readable version of the catalogue, and briefly discuss its accuracy on the basis of comparison with data from the modern Hipparcos Catalogue. Our results agree in general with an earlier analysis by Rybka (1984), but the quality of the Hipparcos Catalogue allows us to make some improvements. The magnitudes given by Hevelius correlate well with modem values. The typical accuracy of his position measurements is 2 arcmin for longitudes and latitudes, similar to that of Brahe, but with more errors larger than 5 arcmin than expected for a Gaussian distribution. The position accuracy decreases slowly with magnitude. The fraction of stars with position errors larger than a degree is 1.5 %, rather smaller than the fraction of 5 % in the star catalogue of Brahe. We discuss some peculiar similarities and some peculiar differences between star positions of Hevelius and Brahe.

Konferencja Hevelius 2011 – Sesja 3 – Jarosław Włodarczyk

Heweliusz 2011 logoTemat: Libracja Księżyca: od pierwszych doniesień do Heweliusza. 

Jan Heweliusz jako pierwszy przedstawił efekty optycznej libracji Księżyca – na trzech dużych mapach, opublikowanych w jego dziele Selenographia: sive, Lunae descriptio (1647). Bardziej szczegółowe badania tego zjawiska opisał Heweliusz w traktacie De motu Lunae libratorio (1654), wydanym w postaci listu dedykowanego włoskiemu matematykowi i filozofowi Giovanniemu Battiście Ricciolemu, S.J. Libracja widocznej tarczy Księżyca była jednak obserwowana przed Heweliuszem. W wystąpieniu tym zostaną przedyskutowane wszystkie znane źródła i prace, które traktowały o libracji Księżyca przed ukazaniem się dzieł Heweliusza.


materiał w języku angielskimJęzyk angielski, czas trwania: 30:11

 

Jarosław Włodarczyk (Institute for the History of Science, Polish Academy of Sciences, Warsaw; UMCS, Lublin):

Libration of the Moon: From the First Reports to Hevelius

Johannes Hevelius was the first to portray the effects of the optical libration of the Moon in three major maps published in his Selenographia: sive, Lunae descriptio (1647). Later the detailed studies of this phenomenon Hevelius described in the treatise De motu Lunae libratorio (1654), which was published as a letter dedicated to the Italian mathematician and philosopher Giovanni Battista Riccioli, S.J. However, the libration of lunar apparent disc was known earlier. This paper will survey all known sources and works which dealt with the libration of the Moon before the publication of Hevelius’s works.